نفس گیری در فلوت

در فلوت، نفس فقط برای ادامه دادن جمله‌های موسیقی نیست؛ روی خود صدا هم تاثیر دارد. اگر هوا را درست کنترل نکنید، حتی یک نت ساده هم ممکن است ناپایدار شنیده شود. به همین دلیل، نفس گیری در فلوت بهتر است از همان ابتدای یادگیری جدی گرفته شود.

اصول صحیح نفس گیری در فلوت

تنفس هنگام نوازندگی با تنفس معمولی یک تفاوت مهم دارد: در زندگی روزمره معمولا به نحوه خروج هوا توجه نمی کنیم، اما هنگام نواختن باید مقدار، سرعت و زمان خروج هوا را کنترل کنیم. در فلوت، هوا مستقیما توسط لب‌ها به سمت لبه سوراخ ساز هدایت می‌شود و همین جریان هوا باعث تولید صدا می‌شود.

سرعت هوا روی زیر و بمی نت اثر دارد؛ هوای سریع تر به تولید نت‌های بالاتر و هوای آرام تر به تولید نت‌های پایین تر کمک می‌کند. پس نفس گیری فقط پر کردن ریه‌ها نیست.

اگر از همان اول محکم بدمید، هوا زود تمام می‌شود؛ اگر هم جریان هوا ضعیف باشد، صدای فلوت جان کافی ندارد. اصل کار، پیدا کردن تعادل بین مقدار و سرعت هواست.

نقش دیافراگم در تولید صدای پایدار

هنگام دم، دیافراگم به پایین حرکت می‌کند و به ایجاد فضای بیشتر برای ورود هوا کمک می‌کند. به همین دلیل در آموزش فلوت معمولا روی تنفس عمیق و استفاده مناسب از عضلات شکم و تنه تاکید می‌شود.

لازم نیست موقع نواختن مدام حواستان به دیافراگم باشد. چیزی که بیشتر به کارتان می‌آید، کنترل بازدم است؛ یعنی بدانید چه مقدار هوا را و با چه سرعتی بیرون بدهید.

یک تمرین ساده این است که بدون ساز نفس بگیرید و هوا را با صدای آرام «س» بیرون بدهید. سعی کنید صدا در ابتدا و انتهای بازدم تقریبا یکدست باشد. اگر در چند ثانیه اول هوا را با شدت زیادی بیرون بدهید، خیلی زود متوجه کمبود نفس خواهید شد.

نحوه نفس گیری در فلوت برای مبتدیان

برای یک هنرجوی تازه کار، قبل از هر چیز باید وضعیت بدن درست باشد. هنگام نشستن یا ایستادن، شانه‌ها را بالا نبرید و بدن را بیش از حد سفت نکنید.

نوازندگان مبتدی هم باید به رها بودن شانه‌ها و آرنج‌ها هنگام گرفتن فلوت دقت کنند. برای نفس گرفتن، دهان را کمی باز کنید و بدون عجله هوا را وارد کنید. شانه‌ها را بالا نبرید و بدن را سفت نکنید. بعد فلوت را سر جای خود قرار دهید و جریان هوا را به سمت لبه سوراخ هدایت کنید.

در تولید صدای فلوت، فرم لب اهمیت زیادی دارد.  باید هنگام دمیدن، لب‌ها حالت بسیار ملایم و شبیه یک لبخند داشته باشند و جریان هوا به سمت لبه سوراخ هدایت شود. اگر در کنار تمرین‌های تنفسی به دنبال آموزش منظم فلوت هستید، فرمات موزیک می‌تواند یکی از جاهایی باشد که برای ادامه مسیر بررسی می‌کنید.

رایج ترین اشتباهات تنفسی مبتدیان

یکی از اشتباهات رایج این است که هنرجو تصور می‌کند هرچه بیشتر بدمد، صدای بهتری تولید می‌شود. در حالی که فشار بیش از حد می‌تواند صدا را ناپایدار کند. اشتباه دیگر، بالا آوردن شانه‌ها هنگام دم است. این کار معمولا بدن را منقبض می‌کند و اجازه نمی دهد تنفس راحتی داشته باشید.

همچنین بعضی هنرجویان در ابتدای هر جمله تمام ریه خود را پر می‌کنند. این کار همیشه لازم نیست و حتی ممکن است باعث احساس فشار و سفتی در بدن شود. بهتر است به مرور یاد بگیرید متناسب با طول جمله نفس بگیرید.

اگر در کنار یادگیری نفس گیری قصد خرید ساز برای شروع تمرین را دارید، قبل از انتخاب بهتر است اندازه ساز، کیفیت ساخت و نوع فلوت را بررسی کنید. برای آشنایی با نکات انتخاب ساز، راهنمای خرید ساز فلوت ریکوردر می‌تواند؛ نقطه شروع مناسبی باشد.

تمرین‌های تنفس برای فلوت

تمرین‌های تنفس برای فلوت باید از ساده به دشوار پیش بروند. در ابتدا بهتر است بدون ساز روی بازدم کار کنید و بعد همین کنترل را هنگام نواختن به کار ببرید. یکی از تمرین‌های مفید، اجرای یک نت کشیده است.

یک نفس راحت بگیرید، نت را با شدت متوسط اجرا کنید و سعی کنید صدای آن از ابتدا تا انتها تغییر زیادی نکند. بعد همین تمرین را با شدت صدای کمتر انجام دهید.

در مرحله بعد، شدت صدا را کمی افزایش دهید، بدون اینکه کیفیت نت خراب شود. این تمرین به شما نشان می‌دهد که کنترل نفس فقط به زیاد بودن هوا مربوط نیست؛ باید بتوانید همان هوا را درست مصرف کنید.

تمرین تنفس عمیق شکمی

یکی از تمرین‌های تنفس برای فلوت را می‌توان بدون ساز انجام داد و برای شروع، تمرین تنفس عمیق گزینه ساده ای است. راحت بنشینید یا بایستید و یک دست را روی قسمت بالای سینه و دست دیگر را روی شکم قرار دهید. آرام نفس بکشید و سعی کنید هنگام دم، قسمت پایینی تنه نیز آزادانه حرکت کند. سپس هوا را بدون فشار و به آرامی بیرون بدهید.

این تمرین را نباید به مسابقه تبدیل کنید. هدف این نیست که بتوانید یک نفس را برای مدت بسیار طولانی نگه دارید. هدف، آشنا شدن با تنفس آرام و کنترل شده است.

برای هنرجویان کم سن، بهتر است تمرین‌های تنفسی کوتاه و ساده باشند و به شکل بازی انجام شوند. این روش به ویژه در آموزش موسیقی کودکان می‌تواند؛ تمرین تنفس را برای کودک قابل فهم تر و جذاب تر کند.

پس از چند بار تکرار، همان الگو را هنگام گرفتن فلوت امتحان کنید. اگر احساس کردید شانه‌ها بالا می‌روند یا گردن و فک سفت می‌شوند، تمرین را متوقف کنید و دوباره از تنفس طبیعی شروع کنید. Yamaha نیز در آموزش مبتدیان فلوت به تمرین‌های مربوط به تنفس و استفاده از شکم برای پشتیبانی جریان هوا اشاره می‌کند.

تمرین کنترل خروج هوا

این تمرین یکی از کاربردی ترین تمرین‌های تنفس برای فلوت است. ابتدا بدون ساز یک دم راحت انجام دهید. سپس با صدای «س» هوا را بیرون بدهید و سعی کنید شدت صدا ثابت بماند.

در دفعه بعد همین کار را کمی طولانی تر انجام دهید. حالا فلوت را بردارید و یک نت راحت، مثلا نت فا، اجرا کنید. هدف این بار طولانی نواختن نیست؛ باید بتوانید صدای نت را بدون لرزش شدید و افت ناگهانی حفظ کنید. اگر در چند ثانیه اول صدای نت بسیار قوی و بعد ناگهان ضعیف می‌شود، احتمالا هوا را در شروع بیش از اندازه مصرف می‌کنید.

طبق راهنمای Yamaha، سرعت جریان هوا یکی از عوامل موثر بر زیر و بمی صدای فلوت است؛ بنابراین در تمرین تنفس، کنترل سرعت هوا به اندازه مقدار آن اهمیت دارد.

یک نکته مهم این است که برای نت‌های بالاتر، صرفا بیشتر دمیدن کافی نیست. سرعت جریان هوا روی زیر و بمی صدا اثر دارد؛ بنابراین نوازنده باید علاوه بر مقدار هوا، سرعت آن را هم کنترل کند. این نکته در تمرین نت‌های بالا اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

چگونگی نفس گیری در قطعات طولانی

وقتی از تمرین‌های جداگانه به اجرای قطعه می‌رسید، یک سوال مهم مطرح می‌شود: کجا باید نفس بگیریم؟ در نحوه نفس گیری در فلوت هنگام اجرای قطعات طولانی، زمان بندی اهمیت زیادی دارد و بهتر است محل تنفس از قبل مشخص باشد.

معمولا پایان یک جمله موسیقایی، بعد از یک عبارت کوتاه یا جایی که آهنگساز برای نفس گرفتن فرصت طبیعی ایجاد کرده، محل مناسبی است.

در نت موسیقی ممکن است محل نفس با علامتی مانند Breath Mark مشخص شود. البته در همه قطعات این علامت وجود ندارد و گاهی نوازنده باید بر اساس جمله بندی موسیقی محل مناسب را پیدا کند.

مثلا اگر یک جمله هشت میزان دارد اما در میزان چهارم جمله موسیقایی به یک نقطه استراحت می‌رسد، ممکن است همان جا برای نفس گرفتن مناسب باشد؛ البته به ساختار قطعه و نظر مدرس یا آهنگساز نیز بستگی دارد.

چطور برای یک قطعه محل نفس مشخص کنیم؟

قبل از نواختن، قطعه را یک بار نگاه کنید و جاهایی را که جمله موسیقی تمام می‌شود علامت بزنید. بعد همان نقاط را هنگام نواختن امتحان کنید.

اگر برای رسیدن به نقطه بعدی مجبور می‌شوید با فشار بنوازید، محل نفس را کمی جلوتر ببرید. این روش برای قطعات طولانی بسیار کاربردی است؛ زیرا به جای اینکه وسط جمله به کمبود هوا برسید، از قبل برای مصرف نفس برنامه دارید.

رفع مشکلات رایج تنفسی در فلوت

اگر در نفس گیری در فلوت خیلی زود نفس کم می‌آورید؛ ابتدا به جای افزایش تعداد تمرین‌های تنفسی، بررسی کنید که هوا را با چه سرعتی مصرف می‌کنید.

اگر صدای فلوت ضعیف و پر از هواست، فرم لب و جهت جریان هوا را بررسی کنید. در این شرایط، بیشتر دمیدن همیشه نتیجه بهتری نمی دهد. نیز برای تولید صدا روی محل قرارگیری لب و برخورد جریان هوا با لبه سوراخ تاکید می‌کند. اگر هنگام نفس گیری شانه‌هایتان بالا می‌رود، سرعت دم را کمتر کنید و بدن را آزادتر نگه دارید.

اگر نت‌هایتان هنگام اجرا ناگهان زیرتر می‌شوند، سرعت هوای خود را نیز بررسی کنید. افزایش سرعت هوا می‌تواند باعث بالاتر رفتن زیر و بمی صدا شود؛ بنابراین کنترل سرعت جریان هوا برای حفظ ثبات نت اهمیت دارد. اگر هنگام اجرای قطعات طولانی احساس می‌کنید همیشه در انتهای جمله نفس کم می‌آورید، احتمالا باید محل‌های Breath Mark را دوباره بررسی کنید.

اگر بعد از مدتی تمرین تصمیم گرفتید ساز خود را ارتقا دهید، بهتر است قبل از خرید فقط به قیمت توجه نکنید و کیفیت ساز، وضعیت سوراخ‌ها و مکانیزم کلیدها را نیز بررسی کنید. برای مقایسه گزینه‌های موجود می‌توانید بهترین فروشگاه ساز موسیقی را بر اساس تنوع ساز و خدمات پس از فروش انتخاب کنید.

یک تمرین کاربردی برای جمع بندی

برای اینکه نفس گیری در فلوت را از حالت تئوری خارج کنید، یک نت کشیده را انتخاب کنید. یک دم راحت انجام دهید و نت را با صدای متوسط اجرا کنید. بعد همان نت را با شدت کمتر و بیشتر تکرار کنید.

در مرحله بعد، یک جمله کوتاه از قطعه خود انتخاب کنید و محل نفس را قبل از شروع مشخص کنید. جمله را اجرا کنید و ببینید آیا بدون فشار به نقطه تنفس می‌رسید یا خیر. این تمرین ساده را هر روز تکرار کنید. بعد از مدتی متوجه می‌شوید که نفس گیری دیگر یک کار جدا از نوازندگی نیست و به صورت طبیعی همراه جمله بندی موسیقی انجام می‌شود.

جدول مقایسه تمرین‌های تنفسی

در جدول زیر، انواع تمرین‌های تنفسی و مزیت‌ها و محدودیت‌های هر یک را با هم مقایسه کرده‌ایم.

سخن پایانی درباره نحوه نفس گیری در فلوت

نفس گیری در فلوت با چند تمرین ساده بهتر می‌شود، اما مهم تر از نفس عمیق، کنترل مقدار و سرعت خروج هواست. با تمرین بازدم، نت‌های کشیده و مشخص کردن محل نفس در قطعات، نحوه نفس گیری در فلوت به مرور طبیعی تر می‌شود و اجرای جمله‌های طولانی هم راحت تر خواهد شد.