برنامه تمرین روزانه ساز؛ چند ساعت در روز تمرین کنیم؟

برنامه تمرین روزانه ساز به سطح نوازندگی، سن و هدف شما بستگی دارد. برای شروع، ۱۰ تا ۲۰ دقیقه تمرین منظم می‌تواند؛ پیشنهاد عملی مناسبی باشد. کیفیت و استمرار تمرین از تعداد ساعت مهم‌تر است. برای آشنایی با میزان زمان مناسب تمرین ساز، این مقاله از فرمات موزیک را بخوانید.

چند ساعت در روز ساز تمرین کنیم؟

زمان مناسب تمرین ساز به تجربه نوازنده، سن، دشواری قطعات و هدف او بستگی دارد. کسی که تازه یادگیری گیتار را شروع کرده است؛ به برنامه‌ای متفاوت از نوازنده‌ای نیاز دارد، که برای اجرای صحنه‌ای آماده می‌شود. در هر دو حالت، تمرین منظم و با تمرکز، از طولانی کردن بی‌هدف جلسه مهم‌تر است.

جدول زیر یک پیشنهاد عملی برای تنظیم برنامه تمرین ساز است، نه یک استاندارد علمی ثابت. استاد باید با توجه به شرایط هنرجو، دشواری درس و میزان پیشرفت او این زمان‌ها را تغییر دهد.

این اعداد برای برنامه‌ریزی اولیه هستند و نسخه یکسانی برای همه نیستند. برای مثال، یک هنرجوی متوسط ممکن است؛ با ۳۰ دقیقه تمرین متمرکز پیشرفت خوبی داشته باشد؛ در حالی که فرد دیگری برای آماده کردن قطعه‌ای دشوار، به زمان بیشتری نیاز دارد.

هنرجوی مبتدی و کودکان

در شروع یادگیری، هدف اصلی ایجاد عادت تمرین است. برای بسیاری از مبتدیان، به‌ویژه کودکان، ۱۰ تا ۲۰ دقیقه تمرین منظم، نقطه شروع مناسبی است. جلسه را با گرم کردن کوتاه آغاز کنید و روی یک مهارت مشخص یا بخش کوچکی از درس کار کنید. اگر تمرکز کودک کاهش یافت؛ جلسه را کوتاه کنید.

هنرجوی متوسط

در این سطح، هنرجو معمولا با نت‌خوانی، ریتم و چند تکنیک پایه آشنا شده است. بنابراین می‌تواند؛ زمان تمرین را به تدریج افزایش دهد و برای هر جلسه هدف مشخصی تعیین کند.

تقسیم تمرین در طول روز کمک می‌کند؛ فعالیت‌های مختلف با تمرکز بیشتری انجام شوند. برای نمونه، می‌توان ۲۰ دقیقه را به گام و اتود و تمرین تکنیکی اختصاص داد و در نوبتی دیگر، ۲۰ تا ۳۰ دقیقه روی قطعه اصلی و بخش‌های دشوار آن کار کرد. افزایش زمان باید تدریجی باشد، نه صرفا برای رسیدن به عددی مشخص.

هنرجوی پیشرفته و آمادگی اجرا

نوازنده پیشرفته معمولا باید چند مهارت را هم زمان تقویت کند؛ دقت نت‌ها، کیفیت صدا، کنترل ریتم، جمله‌بندی و اجرای روان رپرتوار. به همین دلیل، یک جلسه طولانی و بدون وقفه همیشه انتخاب مناسبی نیست.

بهتر است تمرین در چند نوبت انجام شود. بخشی از زمان به تکنیک، بخشی به قطعات دشوار و بخشی به اجرای پیوسته اختصاص یابد. نزدیک اجرا، ضبط تمرین و اجرای قطعات بدون توقف می‌تواند؛ مشکلاتی مانند افت ریتم، مکث‌های ناخواسته و ناهماهنگی بخش‌ها را آشکار کند. البته افزایش ساعت تمرین، باید با توان جسمی، برنامه روزانه و نظر استاد هماهنگ باشد.

کیفیت مهم‌تر از ساعت، تمرین هدفمند چیست؟

تمرین هدفمند در موسیقی، یعنی هر بار که ساز را در دست می‌گیرید؛ بدانید قرار است چه چیزی را بهتر کنید. اگر یک قطعه را بارها از ابتدا تا انتها بنوازید؛ اما اشتباه‌های آن را اصلاح نکنید؛ ممکن است همان خطاها به عادت تبدیل شوند.

اصطلاح «تمرین آگاهانه» (Deliberate Practice) به تمرینی اشاره دارد، که برای بهبود مهارتی مشخص انجام می‌شود و به توجه، تلاش و بازخورد نیاز دارد. در چنین تمرینی، نوازنده بخش مشکل را جدا می‌کند؛ با سرعت مناسب می‌نوازد؛ نتیجه را بررسی می‌کند و در صورت لزوم، روش خود را تغییر می‌دهد. ^{Deliberate Practice for Musicians}

مکنامارا و مایترا در پژوهشی که سال ۲۰۱۹ در مجله Royal Society Open Science منتشر شد؛ مطالعه کلاسیک ویولن‌نوازان را دوباره بررسی کردند. در پژوهش اصلی، تفاوت میزان تمرین انفرادی ۴۸ درصد از تفاوت عملکرد گروه‌ها را توضیح می‌داد؛ اما در تکرار مطالعه، این مقدار به حدود ۲۶ درصد رسید. ^{The role of deliberate practice in expert performance}

بنابراین، ساعت تمرین به تنهایی پیشرفت را تعیین نمی‌کند. برای تمرین هدفمند، یک بخش دشوار را انتخاب کنید؛ آهسته بنوازید؛ خطاها را اصلاح کنید و پس از اجرای صحیح، سرعت را افزایش دهید.

ساختار یک جلسه تمرین روزانه

برای داشتن برنامه تمرین روزانه ساز، بهتر است زمان را از قبل بین فعالیت‌های مختلف تقسیم کنید. اگر بدون برنامه شروع کنید؛ احتمال دارد بیشتر جلسه را صرف قطعه‌ای کنید، که از قبل بلد هستید و برای بخش‌های دشوار وقت کم بیاورید.

در جدول زیر، دو نمونه برنامه برای جلسه‌های ۳۰ و ۶۰ دقیقه‌ای آمده است. این تقسیم‌بندی پیشنهادی است و با توجه به ساز، سطح نوازنده و تکلیف استاد می‌توانید؛ آن را تغییر دهید.

در جلسه ۶۰ دقیقه‌ای، می‌توانید پس از حدود ۲۵ تا ۳۰ دقیقه، یک استراحت کوتاه داشته باشید. لازم نیست همه بخش‌ها، هر روز زمان یکسانی بگیرند؛ اگر برای مثال در ریتم مشکل دارید؛ سهم تمرین ریتم را بیشتر کنید و از زمان اجرای قطعۀ آشنا کم کنید.

نمونه برنامه برای سازهای ایرانی و غربی

اصل برنامه تمرین در سازهای ایرانی و غربی مشابه است؛ اما نوع تمرین تکنیکی تفاوت دارد. برای نمونه، در سه تار کنترل مضراب، تمیزی صدای سیم‌ها و اجرای دقیق ریز اهمیت دارد. در سنتور، هماهنگی دو دست، کنترل مضراب‌ها و یکنواختی ضربه‌ها توجه ویژه می‌خواهد. در گیتار، می‌توان تمرین را با گرم کردن انگشتان، تغییر آکورد، آرپژ و اجرای ریتم آغاز کرد.

در تمرین روزانۀ پیانو نیز هماهنگی دست‌ها، استقلال انگشتان، گام‌ها و اجرای جداگانه قسمت‌های دشوار قطعه اهمیت دارد. نت‌خوانی را هم از برنامه حذف نکنید. حتی ۵ دقیقه خواندن نت و شمردن ضرب‌ها می‌تواند؛ به درک بهتر قطعه کمک کند. برای این بخش می‌توانید؛ از مقاله آموزش نت خوانی موسیقی استفاده کنید.

در تمرین روزانه گیتار، تغییر آکورد و ریتم را در اولویت بگذارید. در سنتور نیز هماهنگی دو دست و یکنواختی ضربه‌ها اهمیت دارد. زمان هر بخش را با توجه به اشکال‌های همان هفته تغییر دهید.

اگر ساز شما تنبک است؛ پیش از شروع تمرین‌های سرعتی، به آماده‌سازی دست‌ها توجه کنید. مقاله تمرین گرم کردن دست برای تنبک می‌تواند؛ نمونه‌ای برای این بخش باشد. در پایان جلسه هم لازم نیست؛ همیشه قطعه‌ای را تکرار کنید. گاهی چند دقیقه بداهه‌نوازی در موسیقی به حفظ لذت و خلاقیت در تمرین کمک می‌کند.

نمونه جدول برنامه تمرین هفتگی

یک جدول تمرین روزانه ساز زمانی کاربردی است، که بدانید در هر روز دقیقا چه کاری باید انجام دهید. بهتر است به جای نوشتن یک ساعت تمرین، هدفی مانند اجرای میزان‌های ۸ تا ۱۲ با مترونوم و بدون توقف را ثبت کنید. جدول زیر برای هنرجوی سطح مبتدی تا متوسط، طراحی شده است. زمان هر جلسه را متناسب با سطح خود تنظیم کنید.

این جدول را می‌توانید ذخیره کنید یا در دفترچه تمرین خود بنویسید. اگر یک روز به دلیل مشغله تمرین نکردید؛ لازم نیست روز بعد، دوبرابر زمان بگذارید. به برنامه عادی برگردید و هدف‌گذاری هفتگی را واقع‌بینانه نگه دارید.

در پایان هر هفته، سه مورد را ثبت کنید؛ «پیشرفت اصلی»، «خطای تکرارشونده» و «هدف هفته بعد». با این روش، برنامه تمرین ساز را بر اساس نتیجه واقعی تنظیم می‌کنید.

استراحت و پیشگیری از آسیب هنگام تمرین

تمرین طولانی بدون استراحت ممکن است؛ تمرکز را کاهش دهد و باعث خستگی دست، شانه یا کمر شود. برای کاهش فشار، بین بخش‌های تمرین وقفه کوتاه بگذارید؛ مثلا پس از ۲۰ تا ۳۰ دقیقه کار متمرکز، چند دقیقه از ساز فاصله بگیرید. این زمان یک پیشنهاد عملی است و باید با شرایط نوازنده تنظیم شود.

وضعیت درست بدن نیز اهمیت دارد. ارتفاع صندلی، فاصله از ساز، حالت مچ دست و میزان انقباض عضلات باید طوری باشد، که برای اجرای نت‌ها به بدن فشار غیرضروری وارد نکنید. برای پیانیست‌ها، مطالعه مقاله آموزش درست نشستن پشت پیانو می‌تواند؛ به اصلاح وضعیت نشستن کمک کند.

درد را با خستگی معمولی اشتباه نگیرید. اگر هنگام نوازندگی درد ایجاد شد؛ تمرین را متوقف کنید و با وجود درد به نواختن ادامه ندهید. اگر درد تکرار می‌شود؛ شدید است یا با استراحت برطرف نمی‌شود؛ از پزشک یا متخصص مرتبط راهنمایی بگیرید. در چنین شرایطی، افزایش زمان تمرین راه‌حل مناسبی نیست.

مزایا و معایب روش‌های مختلف تمرین

هدف این نیست که همیشه از یک روش استفاده کنید. برای یادگیری تکنیک، تمرین آهسته و متمرکز مفید است؛ برای آمادگی اجرا، باید فرصت کافی برای نواختن پیوسته قطعه نیز در نظر بگیرید.

ابزارهایی برای تمرین منظم‌تر

برای منظم‌تر شدن تمرین، به ابزارهای پیچیده نیاز ندارید. مترونوم به حفظ ریتم و افزایش تدریجی سرعت کمک می‌کند. با ضبط صدا یا تصویر می‌توانید؛ خطاهای اجرایی و وضعیت دست‌ها را بررسی کنید.

در دفترچه تمرین هم هدف هر جلسه، سرعت مترونوم و اشکال‌های باقی مانده را بنویسید. اپلیکیشن‌های آموزشی برای تمرین تکنیک و یادگیری درس‌ها مفید هستند. برای انتخاب ابزار مناسب، راهنمای بهترین اپلیکیشن آموزش گیتار و بهترین اپلیکیشن آموزش پیانو را بخوانید.

کتاب آموزشی را هم متناسب با سطح نوازندگی و نظر استاد انتخاب کنید. برای پیدا کردن منابع مناسب، به بخش کتاب‌های آموزش موسیقی فرمات موزیک مراجعه کنید.

هماهنگ کردن برنامه تمرین با کلاس آنلاین

کلاس آنلاین زمانی نتیجه بهتری دارد، که تکلیف‌های استاد به تمرین‌های کوتاه و مشخص روزانه تبدیل شوند. به جای اینکه تا جلسه بعد فقط قطعه را چند بار بنوازید؛ از استاد بخواهید هدف هر تمرین را مشخص کند. مثلا اصلاح ریتم یک بخش، افزایش تدریجی سرعت یا اجرای درست یک تکنیک.

برای هماهنگی بهتر، تکلیف هر جلسه را در دفترچه تمرین ثبت کنید و آن را بین روزهای هفته تقسیم کنید. اگر استاد از شما خواسته است؛ بخشی از قطعه را با سرعت مشخص اجرا کنید؛ همان سرعت را با مترونوم تمرین کنید و نتیجه را یادداشت کنید.

ارسال ویدیوی تمرین نیز به استاد کمک می‌کند؛ مشکلاتی را که در کلاس مشخص نشده‌اند؛ بررسی کند. بهتر است ویدیو شامل همان بخشی باشد که روی آن کار کرده‌اید. لازم نیست همیشه کل قطعه را ضبط کنید. هنگام ضبط، صدای ساز و وضعیت دست‌ها باید تا حد امکان واضح باشد.

برای آشنایی با روش‌های استفاده بهتر از این شیوه یادگیری، مقاله چگونه از کلاس آنلاین موسیقی بیشترین نتیجه را بگیریم؟ را در سایت فرمات موزیک بخوانید. اگر هنوز درباره انتخاب روش یادگیری تصمیم نگرفته‌اید؛ مقاله مزایای آموزش موسیقی آنلاین هم می‌تواند؛ به شما در مقایسه گزینه‌ها کمک کند.

سخن پایانی درباره برنامه تمرین ساز

یکی از سوالات رایج هنرجویان آموزشگاه موسیقی آنلاین آن است که «چند ساعت در روز ساز تمرین کنیم؟» در پاسخ باید گفت که یک برنامه تمرین روزانه ساز واحد برای تمام هنرجویان موسیقی وجود ندارد.

برای پیشرفت در نوازندگی، ابتدا زمان مناسب تمرین ساز و برنامه‌ای متناسب با سطح خود انتخاب کنید و هر جلسه را با هدف مشخص پیش ببرید. تمرین منظم، استراحت کافی و بررسی اشتباه‌ها کمک می‌کنند؛ زمان کمتری هدر برود و مسیر یادگیری روشن‌تر شود.